Дияаны домгууд

Тансан лам Энэтхэг орноо Наландрын хийдэд шавилан сууж гүйцээд Бурханы гол гол судруудыг хятад орноо залан ирсэн тухай та бид мэднэ. Тэгвэл саяхан Энэтхэг улс хятад нутагт дэлгэрсэн дияаны урсгалын зургаа дахь үеийн номын их багш Хүй Нөнгийн зохиосон “Мандал судар” нь Бурханы шажны түүхэнд ховор чухагт тооцогдох сурвалж бичиг хэмээн үзэж Тансан ламын ирсэн замын эсрэг энэтхэг оронд аваачин заллаа хэмээн саяхан хятадын хэвлэлүүдээр мэдээлжээ. “Мандал сударт” тэмдэглэснээр: Нэгэн удаа Хүй Нөн багш Гуанжоугийн “Номын чанарт” хийдэд хоноглохоор буугаад байхад хоёр лам оройн салхинд туг дэрвэхийг хараад хоорондоо маргалдахыг үзжээ. Нэг лам нь туг намирч байна гэтэл нөгөөх нь үгүй ээ, салхи намируулж байна гээд өөр өөрийн байр суурин дээрээ хатуу зогсон мэтгэлцэж гэнэ. Хүй Нөн дияанч тэр хоёрын удтал ийн маргалдахыг харж зогссоноо “Туг ч бус, салхи ч бус гагц та хоёрын сэтгэл хөдлөнөм бус уу?” хэмээн маргааныг хагалсан ажээ.
Хүй Нөн багштай холбоо бүхий энэхүү алдартай дияаны домог нь гадаад ертөнцийн үзэгдэл юмст автах нь сэтгэлийн хувирал, харин түүнээс үүдэлтэй түмэн бодол буюу нисваанис нь сэтгэлийн үзэгдэл төдийхөн юм гэдгийг хэлсэн хэрэг юм.
Дияан нь “Чана” хэмээх самгарьд үгийн сунжирсан дуудлага бөгөөд аглаг сэлүүнд сууж анхаарлаа төвлөрүүлэх замаар оюун санааг орчлонгийн хүлээснээс ангижруулж, улмаар гэгээрлийг олох Бурханы шашны нэгэн гол аргын нэг юм.
Амьдрах ухаан нь нэгэн төрлийн урлаг бол дияан нь хүмүүний амьдралын утга учрыг таньж мэдэх эрхэм дээд билиг оюун ажээ. Утгыг онож танихуй нь нэн бэрхтэй орчлонгийн тоосон дунд хүмүүс хоорондын нарийн төвөгтэй харьцаанд түүртэхгүй амьдарна гэдэг нэн амаргүй. Харин хувь хүн дияаны аргыг эзэмшсэнээр гадаад орчны хүлээсэнд автахгүй уснаа хөвөх загас, агаарт дүүлэх шувуу лугаа адил чөлөөтэй тааваараа амьдарч амьдралын гэрэл гэгээг цацруулж байдаг ажгуу.
Дияан бидэнд сэтгэлээс алдууран одсон цэнгэлийн орныг эргүүлэн олж авахад туслаж чадна. Эдийн шунал хүсэлд аалзны тор мэт хэрэгдсэн өнөөгийн нийгэмд, оюуны хоосролд орж, сэтгэлийн дарамтанд хүлэгдсэн хүн цөөнгүй байдаг. Түүнийг дагалдан хүмүүний сэтгэл цэвдэгшин зэрлэгшиж, нэр ашгийг эрхэмлэх үзэл сэтгэлийн орон зайг зугуухан эзэлсээр байнам бус уу. Тэр хэрээр хүмүүс амьдралын үнэ цэнэ, утга учрыг эрэлхийлэх зав чөлөөгүй болж, аажмаар эд материалын боол болон хувирч байна. Харин дияан нь цэнгэг салхи, шүүдрийн дусал мэтээр бидний амьдралыг тэтгэн ундаалж, төөрөгдлөөс гэтэлгэн, сэтгэлийг маань илүү эрх чөлөөтэй орон зайд аваачин хүмүүний ёсоор амьдрахад тусладаг юм.
Дияан хүмүүс бидэнд билиг оюуны хурц нүдийг хайрладаг. Хариуцлагын хариуд сэтгэл ханамжтай байж, шударга журмын хүчинд амар амгаланг эдлэн, бусдын төлөө гэсэн сэтгэлийн жаргал эдлэснээр амьдралын алхам тутамдаа дияаны нарийн ёсыг ойлгож мэдэрч болдог ажээ. Дияан хэмээгч нь бодит байдлаас ухрахгүй түүнийг гэтлэн давж, орчлонгоос хэтийдэн ангижирч, эргэж түүндээ хутгалдан орохын нэр ажгуу. Дорно дахины билиг оюуны сор болсон дияан нь хувь хүний амьдрал, сэтгэл санааг ажиглах, жинхэнэ утга учиртай амьдралыг эрэлхийлэх зэрэг онцлог шинжээрээ дэлхийн улам олон улс орны хүн ардын сонирхлыг ихээр татаж байна.
Дияаны ёс нь хэдийгээр ойлгохуйяа нэн бэрх мэт атлаа хэлбэрийн тал дээр туйлын энгийн хялбар байдаг нь сонин. Голцуу дияаны алдартай сургаал үгс, домог зэрэг хэлбэрээрээ бидний үед уламжлагдан ирж, оршин тогтносоор байгаа билээ. Зах зээлийн амаргүй адармаатай атлаа, сонирхолтой энэ цаг үед өдрийн алжаалыг үргээн, аяга дүүрэн аагтай цайгаа шимэх зуур дияаны эртнээс нааш уламжлагдан ирсэн алдартай домог сургаалуудыг уншин амьдралын утга учрыг ойлгон ухаарах нь бас л нэгэн жаргал бус уу.
Дияан нь бүр эрт Бурхан багшийн замбуулинд заларч байх үеэс эхтэй гэсэн нэгэн домог байдаг. Нэгэн өдөр Бурхан багш олон шавь нартаа ном айлдаж байгаад дуугаа хураан өмнөх ширээн дээрээ байсан нэгэн цэцгийг авч гараараа зөөлөн имрэхэд түүний далд нарийн учрыг Бурхан багшийн арван том шавь нарын нэг хатуужил бясалгалаар тэргүүн гэгдэх Кааасяпа (Төвдөөр Одсүрэн) ухааран ойлгоод инээмсэглэхэд Ялж төгс нөгчсөн бээр “Миний нүдэнд нирвааны нарийн сэтгэлийг илтгэх нандин ном агуулагдаж буй. Үүний талаар судар шастирт тэмдэглэхгүй, багшаас шавьд уламжлан дэлгэрүүлвэл зохилтой. Энэ аргын залгамжлагч нь Каасяпа болог” хэмээн зарлиг болжээ. Иймд Каасяпаг дияаны урсгалын анхны их багш хэмээн тооцдог юм. Түүнээс хойш олон он жил улиран өнгөрч хорин наймдахь үеийн их багш Боди Дарма энэ нандин аргыг Хятад нутагт улаачлан авчирч Хө Нань мужийн Сун Шань уулнаа Шао Линь хийдийг анх үүсгэсэн түүхтэй ажээ. Манай өнөөгийн уншигчдын дунд дияаны урсгал нь хятадад үүсч хөгжсөн Бурханы шашны урсгал мэт ташаа ойлголт байдгийг дээрх баримт няцааж байна. Түүнчлэн Зэн Буддизм хэмээх орос хэлнээс зээлдсэн нэр томъёог хэрэглэн дияан хэмээх уламжлалт монгол нэрийг нь орхигдуулах хандлагатай болсныг энд хэлж залруулах нь зүйтэй юм.Дээр өгүүлсэнчлэн хятад нутагт дэлгэрэл хөгжлийг олсон дияаны урсгалын анхны багш нь Боди Дарма гэгээнтэн яах аргагүй мөн юм. Түүнээс хойш дияаны урсгал нь зөвхөн хятад орон төдийгүй япон, солонгос, төвдөөр зогсохгүй тодорхой цаг үед манай монголд ч түгэн дэлгэрч байсан түүхтэй. Бид блогийнхоо энэхүү хэсэгт Бурхан багш түүний шавь нар болон тодорхой түүхэн цаг үед хятадын алдартай дияанч нартай домгуудыг түлхүү оруулах болно. Ингээд та бүхэнд сонирхуулах үүднээс хэдэн домгийг энд хүүрнэе.

Хүмүүний сэтгэл хэмээгч дээдийн эрдэнэ
Лянь Куань дияанч номын үйл эрхлэхээс бус цагт аглаг уулын хормойд туйлын ядуу даржин урцанд амьдрах боловч цаг ямагт их л өөдрөг амарлингуй явдаг байжээ. Нэгэн шөнө тэрээр гаднаас оромжиндоо эргэн иртэл нэгэн хулгайч гэрийг нь эзгүйчилж байхтай таарч гэнэ. Хулгайч дияанчтай халз тулгарсандаа айж мэгдэн яах учраа олохгүй зогссоор байжээ.
Лянь Куань дияанч гар хоосон зогсох хулгайчийг хараад туйлын эелдгээр “Олигтой юм олдсонгүй, чи энэ удаа ч олз омоггүй яваа юм байна даа. Чамайг яаж хоосон буцаах билээ? Миний энэ өмсөж байгаа дээлийг ав даа.” гээд сарвайхад хулгайч шүүрэн аваад шөнийн харанхуйд уусан алга болж гэнэ ээ.
Нүцгэн хоцорсон Лянь Куань багш сарны туяанд тавхай гялалзуулан зугатах хулгайчийн дүрсийг хараад сэтгэл уясан хайлж “Болдогсон бол энэ сайхан сарыг чамд өгдөг ч болоосой.” хэмээн дуу алдсан гэдэг.
Дияанчийн гэр оронд аймшиггүй халдаад дээлийг нь авч зугатах хулгайчийн сэтгэлийг шөнийн харанхуйтай зүйрлэвээс амь амьдралаа хамаг амьтны тусад зориулсан дияанчийн сэтгэл сарны хиргүй ариун гэрэл гэгээний тусгал авай. Хүн болгоны сэтгэлд зүйрлэшгүй нандин эрдэнэ нуугдаж байдаг. Гагцхүү түүнийгээ таньж мэдэж чадваас гадны эд зүйлийг хулгайлахаар эрж явахын хэрэг юусан билээ. Лянь Куань дияанчийн халаглах дуун бидэнд чухам дияаны энэ нарийн ёсыг сануулж байгаа бус уу?
Жинхэнээсээ “Тавигтун”
Бурхан багшийг замбуулинд заларч байх үест “Хар хуруут” нэрт нэгэн бярман хоёр гартаа савтай цэцэг барьсаар өргөн барьжээ.
Бурхан багш “Хар хуруут” бярманд хандан “Тавь.” гэж гэнэ.
“Хар хуруут” бярман зүүн гартаа барьсан савтай цэцгийг тавьжээ.
Бурхан багш мөн л “Тавь” гэж гэнэ.
“Хар хуруут” бярман баруун гартаа барьсан бумбатай цэцгийг Бурханы өмнө тавив.
Бурхан багш бас л “Тавь.” гэв.
Энэ үед хоёр гар нь хов хоосон болсон “Хар хуруут” бярман учрыг эс “Би одоо юугаа тавьдаг билээ?” хэмээн асуухад
Бурхан багш айлдруун: “Би чамайг цэцэгтэй бумбыг тавь хэмээсэн хэрэг бус. Хэрвээ чи тархи толгойг чинь эзэлсэн түмэн бодол нисваанисыг орхиж чадваас үхлийн гав дөнгөнөөс ангижирч мөнхийн хутгийг олох болно.” гэжээ.
“Хар хуруут” бярман үүнийг сонсоод Бурхан багшийн “Тавь.” гэсний нарийн учрыг сая ухан ойлгожээ.
“Тавих, орхих” хэмээх нь ертөнцийн хүмүүний хамгаас гүйцэлдүүлэхэд бэрхтэй үйлийн нэг ажгуу. Тэд нэр төр, эд хөрөнгө, хайр сэтгэл, ажил үйлтэйгээ нэг л учирч орхивол, түүнийгээ тэвчиж орхиж чадах нь хэд байдаг билээ. Тэр бүхнээс үүдсэн бие сэтгэлийн дарамтыг гарт барьсан цэцэгтэй хоёр бумбатай зүйрлэхийн аргагүй их юм. Чухам тэдгээр дарамт ачаалал л биднийг амьдрал хэмээх урт аяны туршид сульдааж цуцаадаг биш үү? Тийм болохоор орчлонгийн ороо бусгаа тоосон дунд хэрэгтэй хэрэггүй зүйлсийг тавьж орхиж сурах нь сэтгэлийн хүлээсийг алдууруулж, сэлүүн чөлөөтэй амьдрах ерөндөг болдог ажээ.
Өөрийн шүхрээр өөрийгөө гэтэлгэ
Нэгэн сүсэгтэн дээврийн саравчин доор борооноос хоргодон зогсож байтал дияанч лам шүхэр барин явахыг үзээд “Дияанч минь, хамаг амьтны тусыг бодон намайг шүхэртээ багтаан явахгүй юу?” хэмээн хашгирчээ.
“Би бороон дунд, чи саравчин дор зогсож байна. Саравчин дор бороогүй байтал би чамайг шүхэртээ багтаах ямар хэрэг байх билээ.” хэмээн дияанч хариу өгүүлэв.
Сүсэгтэн тэр даруй саравчин дороос гарч “Би одоо бороон дунд байгаа тул намайг энэ зовлонгоос гэтэлгэж болно буй за.” хэмээн асуужээ.
“Би бороон дунд, чи ч мөн бороон дунд байна. Би бороонд нороогүй нь шүхрийн хүч, харин чи бороонд нордог нь шүхэргүй тул болой. Наад зовлонгоос гэтэлгэх нь би бус, харин шүхэр бус уу? Тийм болохоор чи надаас гуйлгүй өөрөө шүхэр олвоос зохилтой.” хэмээн хэлээд эргэж харалгүй яваад өгөв.
Өөрөө шүхэр авч явбаас бороонд норохгүй, түүнчлэн жинхэнэ дияаны ёсыг ойлгосон хүн шулмын төөрөгдөлд автахгүй. Бороотой өдөр шүхрээ авалгүй бусдын дэмэнд найдах нь ердийн цагт өөрийн мөн чанарыг таньж ухаарахгүй адаг сүүлдээ бусдын хүчинд дулдуйдан зовлонгоосоо гэтлэх гэсэнтэй агаар нэгэн хэрэг буюу. Үүнийг өөрийн гэрт буй эрдэнийг эс ойшоон бусдын гэрт буй эрдэнэд санаархагч хүмүүн лугаа ч зүйрлэж болох юм.
Өөрийн шүхрээр өөрийгөө гэтэлгэ, аливаа хэргийг шийдэхдээ айлаас эрэхээр авдраа уудал хэмээх үгийг санаж явагтун. Дээрх дияанч тэр хүнд шүхрээ хэрэглүүлээгүй нь энэ ёсыг ухааруулсан хэрэг байжээ.
Зуун жилийн амьдрал хэмээх зүүд төдийхөн
Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн “Там там л гэнэ, там хаанаас байх вэ? Тамтаггүй явбал там чинь тэр болно.” гэсэн сургаал үг монголын ард түмний дунд ихээхэн дэлгэрсэн билээ. Тухайн үеийн улааны урсгалын том төлөөлөгч энэ хүний алдарт сургаалыг өнөө хэрд хүмүүс өөр өөрсдийнхөөрөө ойлгож янз бүрээр тайлбарлах нь буй. Хутгийг олсон алдартай хувраг маань энэ үгээрээ Бурхан багшийн батлаж номлосон там хэмээх энэ орны бодитой оршин байдгийг үгүйсгээгүй, харин чин сүжиг, буян номыг хичээх нь тамын үүдийг эгнэгт хааж байдаг гэсэн гүн нарийн ёсыг номлосон хэрэг болов уу. Үүнээс үүдэн нэгэн дияаны домгийг өгүүлсү.
Ли Рүй Юань нэрт нэгэн түшмэл Тань Ен дияанчаас “Багш аа, хүмүүс там там л гэх юм. Там үнэхээр байдаг юм уу?” хэмээн асуужээ.
Тань Ен дияанч “Байхгүй зүйлийг байна хэмээх нь хий үзэгдлийг бодитой хэмээж буйтай адил хэрэг. Харин түшмэл таны байгаа зүйлийг байдаг уу хэмээн асуух чинь үнэхээр инээдтэй байна. Хүмүүс нүднийхээ тамыг үздэг бол яахин сэтгэлдээ диваажинг харахгүй байх билээ? Тийм болохоор там диваажин хэмээх нь нэгэн бодлын зөрөөтэй хэрэг буюу. Түшмэл та сэтгэлийн амгаланг олж чадваас энэ тал дээррх эргэлзээ чинь үгүй болно.” хэмээжээ.
“Тэгвэл сэтгэлийн амгаланг яахин олох билээ?” хэмээн түшмэл асуув.
“Буян нүглийн алийг ч бодохгүй байвал зохино.”
“Алийг ч бодохгүй болж чадсаны эцэст сэтгэл ямар оронд төрөх буй?”
“Аль ч оронд төрөхгүй.” гэж дияанч өгүүлэв.
“Хүн үхэхээр хаана очдог бол?” хэмээн түшмэл асуулаа.
Дияанч хариулруун: “Амьдралын талаар бүрэн ойлгоогүй байжээ. Үхлийн тухай бодож яах билээ?”
“Би хэрвээ амьдралын мөн чанарыг ойлгосон бол яах вэ?”
“Тэгвэл чи амьдралын хаанаас үүдэлтэйг хэлээдэх л дээ.” гэж дияанч амыг нь таглав.
Түшмэл энэ талаар бодолхийлж байх зуур Тань Ен дияанч гараараа цээжээ дэлдэн “Гагц энд бодолхийлээд яах билээ?” гэхэд
Түшмэл сэрхийтэл ухаараад “Хүн амьдрал хэмээх урт хугацааг дэмий хоосон зүйл бодож талаар өнгөрөөдөг ажээ.” хэмээн дуу алджээ.
“Зуун жилийн амьдрал хэмээх зүүд төдийхөн” Тань Ен дияанч түүнд сануулан хэлсэн байна.
Зуун жилийн амьдрал хэмээх зүүд төдийхөн юм бол хүн тэр тусам цаг хугацааг улам ч нандигнан хайрлаж, элдэв хэрэггүй бодлыг таягдан хаяаад сэтгэлийн амгаланг эрхэмлэх хэрэгтэй юм байна гэдгийг дээрх хоёр хүмүүний яриа бидэнд ухааруулж байна. Хүн гэгээн хүсэл мөрөөдлөө гүйцэлдүүлэн, түүнээс үүдэх баяр бахдлыг мэдрэх нь амьдралын яруухан эгшиг, ялгуусан зам мөр болж байдаг ажээ.
Үг бол сэтгэлийн илэрхийлэл
Тан улсын их бичгийн хүмүүн Сү Дун Пө алдартай яруу найрагч, том түшмэлээс гадна Бурханы шашны дияаны урсгалыг сүслэн дагагч нэгэн байжээ. Тэрээр тухайн цагийн нэрт дияанч Фо Ень хамбатай эрдэм мэдлэгээр өрсөлдөн давагдаж байсан тухай домог цөөнгүй уламжлагдан ирсэний нэгийг энд өгүүлье.

Сү Дун Пө найрагч нэгэн удаа Алтан уул сүмд очоод Фо Ень хамбатай цуг бясалгалд сууж гэнэ. Тэрээр бясалгал хийсний эцэст бие сэтгэл нь тавираад маш сайхан болоход дияанчид хандан “Дияанч аа, миний суугаа төрх ямархуу харагдаж байна даа?” гэхэд
“Таны суугаа төрх чинь сүрлэг жавхаатай, эгээ л Бурханы хөрөг лугаа адил харагдаж байна.” гэж дияанч хариулжээ.
Сү Дун Пө түүний үгийг сонсоод ихэд баясах сэтгэл төржээ.
Фо Ень дияанч хэсэг байзнаснаа Сү Дун Пөгөөс “Номч оо, харин танд миний суугаа төрх ямархуу харагдаж байна даа?” хэмээн асуув.
Дияанчийг ухаан билгээр давах боломжийг алдахгүй анаж явдаг Сү Дун Пө хариуд нь “Бөөн үхрийн баас шиг л юм харагдаж байна.” хэмээн хариулжээ.
Дияанч түүний энэ үгийг сонсоод гомдож гонсойсон зүйлгүй дуугүй тэвчээд өнгөрөөсөн гэнэ. Үүнийг хараад Сү Дун Пө дотроо ихэд баясан тааралдсан хүн болгондоо өнөөдөр би Фо Ень дияанчийг айхтар давлаа шүү дээ гэж хөөрцөглөн явжээ.
Энэ хэргийн тухай сонссон охин дүү нь ахаасаа “Та тэгээд дияанчийг яаж давсан хэрэг вэ дээ?” гэж асууж гэнэ. Сү Дун Пөгийн нүд нь гялалзан болсон явдлыг түүнд тайлбарлан өгчээ. Охин дүү Сү Сяо Мэй нь тэр бүхнийг сонсож байснаа төв царайгаар түүнд хандан “Ах аа, та үнэндээ ялагдахын дээдээр ялагдсан байна. Дияанчийн сэтгэл Бурхан лугаа адил тул эгэл жирийн таныг хүртэл Бурханы хөрөг лугаа тольдон харж чадаж байна. Харин таны сэтгэл үхрийн баас шиг болохоор тэр өндөр зэрэгт хүрсэн гэгээн хувраг хүртэл үхрийн баас шиг харагдсан байж таарна.” гэжээ.
Үг хэл нь хүний сэтгэлийн илэрхийлэл, тусгал байдаг. Хүний ёс суртахуун, хүмүүжил ихэвчлэн үг хэлээр илэрч байдаг болохоор хүн өөрөө хичнээн нуун далдлахаар чармайсан ч гэсэн санаатай санамсаргүй ямар нэгэн байдлаар тухайн эзнийхээ ямархуу хүмүүжил ёс суртахуунтай хүн болохыг төвөггүй илэрхийлэн гаргаж байдаг билээ.
Найман салхинд эс ганхсан нь
Сү Дун Пө номч бясалгал дияаны эрдэмд хичээсээр нэгэн өдөр их л өндөр түвшинд хүрсэн мэт санагдан найргийн онгодоо хөглөж:
Тэнгэрийн дундахь тэнгэр Бурханд мөргөмү
Тэргэл гэрэл нь хамаг ертөнцийг гийгүүлмү.
Зуурдын найман салхи намайг дайрахад
Зулын гал шиг бөхөлзөхгүй их хүчийг оллоо. гэсэн шүлэг бичээд өөрийн мөнхийн өрсөлдөгч Фо Ень дияанчид хүргүүлэхээр явуулжээ. (Зуурдын найман салхи гэдэг нь дияаны ёсны дагуу хүний сэтгэлийн хөдлөлд нөлөөлдөг нэр, ашиг, мандал, буурал, баяр гуниг зэрэг найман хүчин зүйлийг хэлдэг. Орч.)
Фо Ень дияанч түүний бичгийг хүлээн авч харж сууснаа хоёрхон үсгээр хариуг өгч явуулжээ.
Дияанч лав өөрийнх нь шүлгийг үзээд ямар өндөр түвшинд хүрчихээ вэ гэж бахдан сайшаах буй за хэмээн тэсгэлгүй хүлээж суусан Сү Дун Пө захидлыг нь яаран задлаваас “Унгас алдав аа.” гэсэн хоёрхон үсэг бичээстэй байжээ. Тэрээр тэсгэлгүй уурлан хөлөг онгоц зэхүүлээд дияанчтай нэгийгээ үзэлцэхээр Хөх мөрнийг гатлан явж гэнэ.
Усан онгоц Хөх мөрний нөгөө эргийн чанадад байх Алтан уул сүмд дөтлөн очих үед дияанч түүнийг эрэг дээр хүлээн зогсож байлаа. Сү Дун Пө дияанчийг хараад уур цухал нь улам ч ихээр хөдлөн “Фо Ень дияанчаа, та хутгийг олсон том дияанч, над лугаа олон жилийн номын садан явсан атлаа миний хүрсэн түвшин, бичсэн шүлгийг минь адгийн муу үгээр дайрч давшлах нь юуны учир билээ?” хэмээн асуужээ.
“Би чамайг ямар адгийн муу үгээр дайрч давшилсан хэрэг билээ?” гэж дияанч асуув.
Сү Дун Пө түүний шүлгийн хариуд дияанчийн бичсэн “Унгас алдав аа.” гэсэн хоёр үгийг харуулж гэнэ.
Дияанч хариуд нь “Та чинь зуурдын найман салхи дайрахад зулын гал шиг бөхөлзөхгүй их хүчийг олсон дияанч, хошуу захирсан төрийн том сайд хүн атлаа ганц унгас алдахын төдийд хөлөг онгоц бэлтгэн Хөх мөрнийг гаталсаар надтай ял хэлэлцэхээр ирдэг нь юуны учир билээ? ” гээд тас тас хөхөрчээ.
Сү Дун Пө дияанчид энэ удаа ч гэсэн том давагдсанаа ухааран ойлгож ичсэндээ орох байх газраа олж ядсан байна. Энэ явдал бидэнд Бурхан номын зам мөрийг хөөх нь зөвхөн ам хэлээр илэрхийлэгдэх зүйл төдийхөн бус бодитой үйл хэргээр илэрдэг болохыг ухааруулж байгаа юм.
Уранхайд даавууд боосон эрдэнийн сувд

Тан улсын үеийн Фэй Сю нэрт нэгэн чансан Их амгалан сүмд морилон очжээ. Тэнд байх хугацаандаа Их амгалант сүмийн хуврагуудаас “Бурхан багшийн арван том шавь бүгд нэг нэг чиглэлээр тэргүүн хэмээгдсэн байдаг. Тэгвэл Рахула юугаар тэргүүн гэгддэг билээ?” хэмээн асуужээ.
Сүмийн хуврагууд ийм амархан зүйлийг мэдэхгүй хэн байдаг юм бэ? гэж бодоцгоогоод бүгд нэгэн дуугаар “Нууц явдлаар тэргүүн хэмээн алдаршсан” гэж хариулцгааж гэнэ ээ?
Фэй Сю чансан тэдний хариултыг төдийлөн ойшоосонгүй бололтой “Танай сүмд дияанч байна уу?” гэж асуужээ.
Энэ үед Лун Я нэрт нэгэн дияанч уг сүмийн арын хашаанд ногоо тарьж байсныг дуудан ирүүлж гэнэ.
Фэй Сю чансан ч түүнд “Рахула юугаар тэргүүн гэгддэг билээ?” гэсэн мөнөөх асуултаа тавив.
Гэтэл дияанч түүний асуултад огтхон ч эргэлзэж тээнэгэлзсэн шинжгүй “Мэдэхгүй” гэсэн хариултыг өгчээ.
Фэй Сю чансан түүний хариултыг сонсоод тэсгэлгүй ихээр баярлаж сөгдөн мөргөж “Уранхай даавууд боосон эрдэнийн сувд хэмээгч та бус уу?” хэмээн дуу алдсан байна.
Бурханы шашны ерөнхий мэдлэгтэй хэн бүхний хувьд Рахула нь арван шавь нарын дотроос нууц явдлаар тэргүүн болохыг андахгүй сайн мэднэ. Нэгэнт л нууц явдал юм бол бид тэр тухай хэрхэн яаж мэдэх билээ? Тийм болохоор Лун Я дияанчийн хэлсэн “Мэдэхгүй” гэдэг ганц үг Фэй Сю чансанд их мэдлэгтэй болохоо харуулсан хэрэг болжээ. Харин бусад хуврагуудын “Нууц явдал” гэсэн хариулт нь дияаны ёсны үүднээс мэдлэггүй хэрэг болон хувирсан байна.

Мэндчилгээ

Дорно дахины таван хэлтэй сод мэргэдийг бэлтгэн гаргадаг байсан эртний монголын гэрийн сургалтын аргыг мэдээллийн эрин зуунд бид улаачлан авчирлаа." гэсэн цоглог уриа дуудлага бүхий "Гэгээ" коллеж өнөөдөр монголын нийгэмд, тэр дундаа гадаад хэл сонирхон суралцагч хүүхэд залуусын дотор хэдийн танил болж амжжээ. Зуу гаруйхан оюутантай цомхон сургууль атлаа сүүлийн хэдэн жил гадаад дотоодын уралдаан тэмцээнд оролцсон оюутнууд нь тогтмол дээгүүр байр эзлэж, хятад хэлний түвшин тогтоох шалгалтын наймдугаар дэс авсан хүмүүсийн дотор тус сургуулийн цөөнгүй оюутнууд багтдаг болоод байгаа. "Гэгээ" коллежийг үүсгэн байгуулсан дуун хөрвүүлэгч Доржсүрэнгийн Болдбаатар багш сургуулийнхаа эрдэм шинжилгээний төслийн хүрээнд эрхлэн хэвлүүлсэн "Хятад Монгол толь бичиг", "Монгол Хятад толь бичиг", "Англи Монгол толь бичиг", "Япон Монгол сурах бичиг" зэрэг бүтээлүүд гадаад хэл сонирхон суралцагсдын чухал хэрэгцээт гарын авлага болж, "Хуаньжу гэг", "Чингис хаан" зэрэг олон арван анги орчуулгын кинонууд нь үзэгчдийг байлдан дагуулаад байгаа билээ.

Мэдээллийн технологийн хөгжлийг дагалдан гарч ирсэн "Блог" хэмээх энэ зүйл хүмүүсийн үзэл бодлоо илэрхийлэх, байгууллага хамт олны өөрийгөө сурталчлах чухал индэр болон хувираад байна. Энэ утгаараа "Оюуны мэлмий" блог нь та бүхэнд монголын нийгэмд байр сууриа олчихоод байгаа "Гэгээ" коллежийн тухай, эртний монголын гэрийн сургалтын аргын тухай тодорхой танилцуулж байх юм. Түүнээс гадна, блогийг эрхлэгчид монголын нийгмийн өнөөгийн байдал, хэтийн хөгжлийн загвар, шашин соёл, гүн ухаан зэрэг өргөн чиглэлийг хамарсан үзэл бодол, мэдээ мэдээллийг цаг тухайд нь хүргэж байхыг зорьж байна. Та бүхэн ч санал сэтгэгдлээ чөлөөтэй илэрхийлж байгаарай. Тогтмол, чанартай, баялаг агуулгатай, шуурхай гэсэн зарчмыг манай блог барьж ажиллах болно.

Гадаад хэл сурах аргын тухай бодрол

"Мориноосоо буулгүй дэлхийн талыг эзлэх амархан, харин мориноосоо буугаад дэлхий дахиныг тохинуулах хэцүү." гэсэн эзэн Чингисийн үгийг бид бүхэн мэднэ. Бас яриандаа байнга хэрэглэдэг билээ. Миний уншиж ойлгосноор тухайн үед сая гаруйхан тоотой байсан монголчууд, наян сая хятад, хорин сая Хорезмчууд, гурван сая Орос гэхчлэн эзэнт гүрний хөгжлийн оргил үед зуун тавин сая гаруй харь хэлтнийг эзлэн захирахад тулгарсан хамгийн том бэрхшээл нь мэдээжийн хэрэг гадаад хэлээр тэдэнтэй харьцах явдал байсан байж таарна. Энэ бэрхшээлийг гэтлэн давахын тулд манай өвөг дээдэс таван хэлийг төгс сургадаг аргыг нээсэн нь өдгөө бидний үед ч уламжлан ирсэн байна. Өөрөөр хэлбэл хувьсгалын өмнөхөн эсгий гэрт өөхөн дэнгийн гэрэлд монголчууд хятад, манж, түвд, самгарьд зэрэг монгол бичгээ оролцуулаад дорно дахины таван хэлийг төгс сурсан мэргэдийг бэлтгэн гаргадаг тогтолцоотой байжээ.

Гадаад хэлэнд төгс суралцана гэж чухам юуг хэлээд байна вэ? Би энэ талаар "Гадаад хэлийг төгс сурахуйн нууц" номондоо нэлээд дэлгэрэнгүй бичсэн маань өдгөө янз бүрийн хэлний сайтуудаар нэлээд өргөн тархсан бололтой байдаг. Надтай уулзсан нэгэн өвгөн эрдэмтэн "Чиний бичсэн тэр номыг үзлээ. Ренчин гуай "Бөөгийн дуудлагыг" францаар орчуулсаныг би мэднэ. Чи түүнийг хятадаар орчуулж чадах уу? Тэр хэмжээнд хүрсэн байвал чамайг би төгс мэдлэгтэн гэж үнэлье. " гэж билээ. Би уг номыг бичихдээ "Би гадаад хэлийг төгс сурчихлаа." гэдгээ зарлахыг урьтал болгох гээгүй юм гэдгийг уншсан хүмүүс эрхбиш ойлгосон буй за. Хамгийн гол нь эртний монголд ийм арга байсан юм шүү. Тэр аргын талаар зах зухаас нь ч болов уншигчдадаа танилцуулъя гэснийг маань эрхбиш ойлгоо буй за. Тэгээд ч "Хүний махан хүнстэнгүүд, хүрэл чулуун зүрхтэнгүүд" гэсэн бөөгийн дуудлагыг орчуулчихвал төгс мэдлэгтэн болно гэсэн зүйл ертөнцөд хаа байх билээ. Хэдийгээр төгс төгөлдөрийн хэмжүүр гэж зүйл хаана ч байхгүй боловч гадаад хэл суралцагч хүн аль болохоор дээд түвшинд хүрэхийн тулд тэмүүлж, түүний төлөө уйгагүй хичээллэж байх ёстой гэсэн бодлын үүднээс номоо тийн нэрлэсэн хэрэг.

"Миний гадаад хэлийг төгс сурахуйн нууц" номондоо дэвшүүлсэн өөр нэгэн санаа бол манай өвөг дээдэс гэрийн сургалтандаа Бурхан багшийн дээд номын аргаас бүр тодруулбал "Очироор огтлогч" буюу "Доржзодов" судрын үзэл санаанаас бүтээлчээр авч ашигласан байна гэдгийг онцолсон байгаа. Үүний тулд аливаа эрдмийг суралцагч хүмүүн, тэр дундаа гадаад хэлийг суралцагч, эхлээд сэтгэлээ тогтоох хэрэгтэй. Сэтгэл тогтоох гол арга нь сахил буюу, одоогийнхоор дэг сахилгатай байх ёстой. Сахилтай, дэгтэй байснаар сэтгэл тогтоно. Сэтгэл тогтсоноор билиг оюун улам хурцдаж, гадаад хэлийг амархан, хурдан сурах боломжтой гэдгийг номондоо бичсэн байгаа. Одоо манай нийгэмд "Зууны манлай залхуу хүнийг зургаан сарын дотор англи хэл сургана." гэх мэтчилэн янз бүрийн худал үнэн мессижүүд зөндөө дэлгэрч хүмүүсийн толгойг эргүүлээд байна л даа. Гэхдээ тэр хүмүүс уг аргаараа ийм түвшинтэй байсан хүмүүсийг тийм өндөр түвшинд хүргэчихлээ гээд олон түмэнд үзүүлж харуулах баримт ямархуу байдаг бол доо? Харин манай Гэгээ гадаад хэлний коллежийн тухайд гэвэл чухам эртний монголын гэрийн сургалтын аргаараа оюутнуудаа сургаад сүүлийн арваад жилийн дотор улсын олимпиадын эхний байруудад тогтмол тав зургаан хүүхэд шалгарч, хоёр ч удаа дэлхийн аваргад монгол улсаа төлөөлөн оролцоод байгаа билээ. Өнөө жилийн хувьд ч хятад хэлний түвшин тогтоох шалгалтанд хоёр оюутан наймдугаар дэсэд шалгарсан бол мөн хоёр оюутан олимпиадын айргийн тавд багтаад байгаа юм.

Энд өөрийн оюутнуудын онцлогийг тодруулан дурдах нь зүйтэй юм. Улсын их дээд сургуулиудыг төлөөлөн олимпиадад оролцож байгаа оюутнуудын дийлэнх нь "Найрамдал", "Юй Цай" зэрэг хятад арван жилийн сургуулиуд төгссөн оюутнууд байдаг бол манай оюутнууд урьд өмнө хятад хэлээр А үсэг ч мэдэхгүй байсан хүүхдүүд хоёр гурвахан жилийн хугацаанд тэдэнтэй ана мана өрсөлдөх хэмжээнд хүрсэн байдагт л гэрийн сургалтын арга хичнээн үр бүтээлтэй болох нь харагдаж байгаа юм.

Сүүлийн үед манай боловсролын яамныхан гадаадын улс орнуудад тийм байдаг, дэлхийн жишиг ийм байдаг. Бид арван нэгэн жилийн ахлах дунд сургуулийн тогтолцоонд шилжсэн нь дэлхийн жишигт нийцсэн хэрэг боллоо гэх мэтээр их ярьдаг болжээ. Сүүлийн үед зургаан настангуудыг сургана, үдийн хоол хөтөлбөрийг хэрэгжүүллээ гэх зэрэг нь зөвхөн хэлбэр талын өөрчлөлтүүд шүү дээ. Жинхэнэ агуулгын, бүтцийн дорвитой өөрчлөлт хийхийн тулд эртний монголын гэрийн сургалтын арга руугаа зайлшгүй өнгийж харах хэрэгтэй. Өнөөдөр манайд америк, орос, хятад, түрк, солонгос, япон гээд дэлхийн томоохон орнуудын сургалтын арга дэгийг голлосон сургуулиуд олон арваараа хичээллэж байна. Харин жинхэнэ монгол сургалттай сургууль гэвэл хаана байгаа билээ.
Арван жилийн сургуулиудыг төгсөгчид ямархуу хэмжээтэй байдгийг энд дурдах нь илүүц биз ээ. Бүгдээрээ мэдэхийн дээдээр мэдэж байгаа шүү дээ. Арван хүүхдийн найм нь л лав нийгмийн амьдралд бэлтгэгдээгүй байцгаадаг. Хэрвээ зах зээлийн нийгэмд аливаа нэгэн компаний бүтээгдхүүний цорын ганц хувь нь л гологдол гарах юм бол тухайн байгууллага удалгүй дампуурлаа зарлах нь ойлгомжтой. Тэгвэл хүн гэдэг нийгмийн дээд зэргийн капиталыг бэлтгэн гаргаж байгаа дунд сургуулиуд наян хувийн гологдол гаргачихаад оршин тогтноод байгаа нь энэ салбарын өөрчлөлт шинэчлэлтийг даруй эхлэх хэрэгтэй болсныг харуулж байна. Өөрчилж байгаа нь энэ гээд сурах хугацааг 12 жил болгох, зургаан настайгаас нь эхлэн сургах, дутуу дулимаг бэлтгэсэн хүүхдүүдийг мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төвөөр давтан бэлтгэх зэрэг нь байдлыг улам л муутгахаас цааш хэтрэхгүй. Би баахан зүйл нуршдагийн цаад санаа нь арван жилийн сургуулиа төгсөөд орж ирж байгаа хүүхдүүд сурах арга барил эзэмшсэн байдал нь үнэхээр маш их учир дутагдалтай байна. Гэхдээ тэдний сэтгэл зүрхэнд хандаад зөв аргаар чиглүүлээд өгвөл маш хурдан амжилтанд хүрэх боломж байна шүү гэдгийг онцлоод байгаа хэрэг.

Арван жилийн сургууль төгссөн сурагчдын гайгүй сурлагатай нь МУИС, Хүмүүнлэг, Отгонтэнгэр, Орхон, Их засаг гэх дэс дарааллаар сургуулиа сонгоод орцгоодог л доо. Манай Гэгээ мэтийн шинэхэн байгуулагдсан сургуулиудад эхэндээ хөдөөний нэлээд сурлага тааруутай хүүхдүүд ордог байсан нь нууц биш ээ. Одоо ч жижгэвтэр хувийн сургуулиудын нийтлэг дүр төрх тийм л байгаа болов уу? Гэгээ коллежийн хувьд хүүхдүүдийг хот хөдөөнийх, сурлагаар сайн муу гэж хэзээ ч ялгаж байгаагүй. Хичээлийн шинэ жилийн эхний өдөр тэдэнд "Залуу хүний гурван эрдэнэ" гэсэн лекц сонсгодог. Тэр лекцийн гол санаа нь дэлхийн хамгийн баян хүнийг Уоррен Баффет, Билл Гейтс гэдэггүй. Дэлхийн хамгийн баян хүн бол та бүхэн юм. Яагаад гэвэл хүний төрлийг олж төрнө гэдэг юутай гайхамшигтай сайхан завшаан билээ. Дээр нь бид оюун ухаан гэдэг юутай ч зүйрлэшгүй нандин баялгийг эзэмшиж байгаа. Оюун ухааны баялгаа нээж ашиглаж чадвал Оюутолгой шиг хэдэн арван уурхайгаас ч илүү баялгийг бүтээх боломжтой юм. Дээр нь та бүхэнд залуу нас гэдэг богинохон атлаа маш үнэ цэнэтэй баялаг байгаа гэдэг талаас нь яриагаа эхлэдэг нь тэдний хувьд маш сонин содон байдаг. Хичээлийн жилийн эхний улирлын турш иймэрхүү лекцүүдийг богино богино хугацаагаар тасралтгүй явуулдаг. Дээр нь манай сургуулийн харилцааны соёлын хичээл ч гэсэн амьдрах ухаан, хүн байхын утга учрыг оюутнуудын ой тойнд ортол номлож байдаг. Энэ бүхэн маань хувь хүний хичээл зүтгэл, уйгагүй оролдлоготой нийлэхээрээ дээр өгүүлсэн амжилтын уг сурвалж болдгийг та бүхэн төвөггүй гадарлаж байгаа байх аа.

Би энд нэгэн зүйлийг онцлон хэлье гэж бодож байна. Өнгөрсөн жилийн шинэ жилээр манай сургуулийн гуравдугаар курсийн оюутнууд хүн болгонд оногдсон хоёр лааз шар айргийг уулгүй орхиод гарцгаасан нь уг арга хэмжээг тэмдэглэн өнгөрүүлж байсан үйлчилгээний газрынхныг ихээхэн гайхаж шагшруулсан хэрэг болж билээ. Энэ нь тухайн оюутнуудын хувьд төдийлөн сонин зүйл биш л дээ. Харин зөв зүйтэй сургаал номлол гэдэг хүний сэтгэлийг сайн сайхан зүгт хувирган өөрчлөх чадалтай юм шүү. Манай залуучууд бүгдээрээ ч архи гэдэг нийгмийг хамраад байгаа аюултай үзэгдлийг таягдан хаяж чадах нөөц боломж байгаа юм шүү гэдгийг л энэ жишээ харуулж байгаа юм. Тэгэхээр гэрийн сургалтын аргаар хичээллэснээр хүн зөвхөн гадаад хэл төдийгүй зөв амьдрах ухаантай болж, хүмүүжлийн хувьд ч эрс өөрчлөлт гардаг байх нь ээ. Сүүлийн үед манай оюутнуудын сурлага хүмүүжлийн талаар гаргаж байгаа дээрх амжилтуудаас улбаалаад дандаа хотын сурлага сайтай хүүхдүүд болон хятад улсад сурч байсан оюутнууд олон арваараа шилжин ирж байгааг энд тэмдэглэн хэлэх хэрэгтэй. Ингэснээр анх хотын ганц хоёр хүүхэд элсэн орохоор бөөн баяр болдог байсан үе ард түүх болон хоцорчээ.

Би энэ удаа "Гадаад хэлийг төгс сурахуйн нууц" номондоо дурдсан зарим нэгэн санаагаа дэлгэрүүлэн тайлбарлахаас гадна, бүдэг бүрхэг зарим асуудлыг бодит жишээтэй холбон тодруулахыг хичээлээ. "Сахилаас сэтгэл тогтоно, сэтгэл тогтсоноор билиг оюун хурцадна." гэдэг бол Бурхан багшийн "Гурван суртхаал" гэдэг нандин арга юм. Хэл сурахтай холбогдсон энгийн жишээн дээр энэ аргыг холбож тайлбарлавал хүн болгон гадаад хэл сурах дуртай. Гэхдээ яг сурах болохоор солонгос кино үзэхсэн, FM сонсохсон, PC тоглохсон гээд дэгэлзээд болдоггүй шүү дээ. Тэгвэл гадаад хэлээ үзэхээс нэг хоёр сарын өмнөөс эхлэн гэр амьтай, цагийг үр дүнгүй өнгөрөөдөггүй өөртөө болоод бусдад хэрэгтэй зүйлд үйл ажиллагаагаа чиглүүлэх зэрэгт өөрийгөө дасгаж дадуулваас эрдэм сурахын цагт маш үр дүнтэй байна гэсэн үг л дээ. Нөгөө талаас, шашин гүн ухааны учир шалтгааны үүднээс тайлбарлах юм бол хүний билиг оюун гэж юуг ч сурч мэдэх чадвартай байдаг. Жаахан хүүхдэд билиг оюуны энэ чадвар байгалийн заяагдмал төрхөөрөө байж байдаг тул хэл хэмээх хэцүү тогтолцоог төвөггүй сурч чаддаг байх нь. Харин насанд хүрсэн бидний хувьд кино үзэх, FM сонсох, PC тоглох гэх мэтээр билиг оюуны заяагдмал гоц чадваруудыг сарниачихаад байдаг тул хэл сурах шиг хэцүү юм байхгүй болон хувирдаг байна. Дээр нь орчин үеийн сургалтын аргад энэ гүн нарийн ёсыг мэддэггүй хэрэглэдэггүй, бараг түүний зүй тогтлын эсрэг байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг болохоор сургах биш, сургахгүй тал нь дийлдэг ажээ.

Эрт дээр үед манай өвөг дээдэс болон ази дорно дахиныхан аливаа эрдмийг сурахдаа заавал дэг сахилыг чанд сахидаг байсан нь шашны утгаасаа илүү дээрх гүн нарийн ёсыг мэддэг байсантай холбоотой юм. Бид бүхний сайн мэддэг таван сахил буюу "Амьтны амь таслахгүй, архи уухгүй, буруу хурьцахгүй, худал хэлэхгүй, хулгай хийхгүй." зэрэг нь хэрвээ хэрэгжүүлж чадвал хувь хүн болоод нийгэмд хичнээн хэрэгтэй зүйл билээ. Та хэрвээ эдгээрийг хэрэгжүүлж чадвал сэтгэл санаа үймрэх, түүнээс үүдэлтэй гэм нүгэл, аливаа зовлон бэрхшээлээс ангид байж сэтгэлийн амгаланг олох боломжтой. Эс чадваас нэг хоёр ч атугай өөрийн чадах чинээгээрээ сахихыг оролдоод үзээрэй. Ер нь сахилын гол үүрэг нь өөрт болоод бусдад хор хүргэхгүйд байдаг юм шүү гэдгийг ойлговоос зохино. Цаг наргүй компьютер тоглоом тоглох, дэмий балай чалчих зэрэг нь өөртөө учруулж байгаа маш том хор, хохиролтой хэрэг байх нь ээ. Дээр өгүүлсэн залуу хүний гурван нандин эрдэнээс хумсалж байгаа хэрэг шүү дээ. Хэрвээ та таван сахилыг сахиж чадаад аль болохуйц дэгтэй, хувийн зохион байгуулалт сайтай болж чадвал гадаад хэл сурна гэдэг таны хувьд хэлд орж байгаа байгаа хүүхдээс амархан хэрэг болж хувирах юм. Гадаад хэлийг сурчихсаны дараа та зөвхөн түүгээр зогсохгүй, ухаалаг, хүмүүжилтэй, дэгтэй нийгэмд хэрэгтэй иргэн болон хувирна шүү дээ. "Хэнд эрдэм буй, түүнд тус буй." хэмээн Бурхан багш айлдсан нь бий. Өөрийгөө болоод оюун ухаанаа сахилгажуулж, өндөр чадварт хүрэхийн тухайд манай блогийн Бурханы шашин, боловсролын шинэчлэлийн сэдвүүд дээр дэлгэрэнгүй бичих тул та бүхэн уншаарай. Мөн "Гадаад хэл сурах аргын тухай бодрол" маань цааш үргэлжлэх бөгөөд хятад хэлийг хэрхэн яаж сурах вэ? Дүрмийн мэдлэгийг яаж эзэмшвэл зүйтэй вэ? гэх зэргээр нарийвчилсан байдалтай өгүүлэх болно. Чухам ямар сэдвээр тодорхой тайлбар авах хүсэлтэй байгаагаа та бүхэн бидэнд и-мэйлээр мэдэгдвэл бүр сайн шүү.